Grodzisko w Grzybowie
Opublikowano:
1 września 2026
Od:
Do:
Początek:
Koniec:
Historia grodu w Grzybowie sięga lat dwudziestych lub trzydziestych X wieku. Zabytek ten przez długi czas nie był przedmiotem żadnych badań, a okoliczni mieszkańcy utożsamiali go z okresem potopu szwedzkiego.
„Nad szosą Września–Witkowo, 10 km na północny wschód od Wrześni [w Grzybowie] leży wielkie, trzyhektarowe grodzisko wczesnohistoryczne. Należy ono do typu płaskich, kolistych grodzisk bagiennych. Otoczone jest wałem szerokim [na] 2–10 m (mierząc od strony zewnętrznej). Od strony północnej i zachodniej grodziska wał jest najniższy; otaczają go tam podmokłe łąki. Łąki te ciągną się wzdłuż rzeczki Strugi (2–3 m szerokiej). […] Po południowo-zachodniej stronie grodziska miało się dawniej znajdować jeziorko. Dziś mamy na tym miejscu mały stawek, przylegający do wałów, a za nim mieszany lasek. Stronę wschodnią i południowo-wschodnią zajmuje wywyższone pole. Podczas orki parowymi pługami wykopano tu kilkadziesiąt lat temu dużo skorup i kości”
– pisał Olgierd Brzeski w 1938 roku w czasopiśmie „Z Otchłani Wieków”.
Autor artykułu jako pierwszy szerzej zainteresował się wspomnianym grodziskiem w Grzybowie. W latach trzydziestych XX wieku, będąc na wakacjach u swojej ciotki Stefanii Lutomskiej, przeprowadził badania sondażowe.
Pomnik X wieku
Gród w Grzybowie należy do największych, jakie powstały w okresie kształtowania się państwa Piastów. Jego powierzchnia wynosi około 4,7 hektara, a wał, który go otacza, w najwyższych miejscach mierzy około 9 metrów. Historia grodu sięga lat dwudziestych lub trzydziestych X wieku. Co ciekawe, mimo swojej długiej historii zabytek ten przez dziesiątki lat stanowił niemal terra incognita dla badaczy. Przez lata mieszkańcy błędnie utożsamiali go z okresem potopu szwedzkiego.
fot. I. Malęgowska
Pierwszy pobieżny opis grodziska pojawił się dopiero u schyłku XIX wieku w publikacji Wilhelma Schwartza. „Grzybowo – wielkie grodzisko pierścieniowate; obwód 700 m, średnica ze wschodu na zachód od 200 do 220 m, z północy na południe 190–200 m, z wałem i skorupami (ceramiką) tak zwanego typu grodziskowego” – pisał.
Kolejna wzmianka o grodzie w Grzybowie ukazała się w wydanych pośmiertnie w 1922 roku listach Karola Potkańskiego. Pisał on wówczas, że obiekt ten należy do najciekawszych w Wielkopolsce, oddalony jest od Gniezna o około 15 kilometrów, czyli tyle samo co gród w Gieczu. Autor podaje, że w Grzybowie odnaleziono w przeszłości „młot z porfiru [na] głębokości 1 metra, a także węgle, kości, skorupy ze znanym ornamentem falistym”. Przytacza również wymiary grodu, powtarzając dane Schwartza. Wskazuje także, że na teren osady prowadziły dwa wejścia – jedno od wschodu, drugie od zachodu.
Mecenas Grzybowa
W 1938 roku opublikowano wspomniany artykuł Brzeskiego. Na środku grodziska wykonał wykop o wymiarach około 2 m szerokości, 2 m długości i 1 m głębokości. Pierwsze 40 centymetrów stanowiła ziemia orna. W warstwie pod nią, do głębokości 70 centymetrów, znalazł liczne fragmenty ceramiki, kości i kamienie. Natomiast poniżej tej warstwy, do głębokości 1 metra, znajdował się piasek. Warstwy kulturowe były przemieszane. Najstarszym znalezionym zabytkiem była zaś kamienna motyka z łąki przed grodziskiem.
fot. Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
Na teren grodziska, jak pisał, prowadziły wówczas dwa wejścia: od strony południowo-zachodniej oraz od północno-wschodniej. Zdaniem Brzeskiego, jedno istniało od wieków, drugie zaś miał wykonać nieznany niemiecki badacz, który wywiózł przy okazji z Grzybowa wiele zabytków. W 1935 roku wokół wału wykopano rów i połączono go z rzeką.
Dalszą działalność archeologiczną Brzeskiego w Grzybowie przerwał wybuch II wojny światowej. Badacz związał życie ze Szwajcarią, a następnie z Kanadą. Po przejściu na emeryturę powrócił do swojej pasji, ukończył kursy archeologiczne i brał udział w wykopaliskach na całym świecie. Jednak szczególne miejsce w jego zainteresowaniach zajmowało Grzybowo. W 1989 roku Olgierd Brzeski powołał Fundację Brzeskich przy Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk i wyposażył ją w fundusze z przeznaczeniem na finansowanie prac wykopaliskowych w Grzybowie. Fundator zmarł w 2000 roku w Kanadzie, a dwa lata później jego prochy sprowadzono do Polski i pochowano w rodzinnym grobowcu w Jarząbkowie.
Rezerwat Archeologiczny Gród w Grzybowie
Zanim jednak spełniło się marzenie Brzeskiego o badaniach grodziska, w okresie powojennym Grzybowo nadal umykało uwadze badaczy. W 1954 roku Brzeski podarował Muzeum Archeologicznemu w Poznaniu „skorupy, polepę i kości zwierzęce” z Grzybowa. Donacja ta nie przyczyniła się jednak znacząco do wzrostu zainteresowania grodziskiem. W 1965 roku w czasopiśmie „Przemiany” ukazał się artykuł Gabrieli Mikołajczyk „Dwa razy Grzybowo”. Sześć lat później przeprowadzono badania powierzchniowe grodziska, a w 1976 roku wpisano je do rejestru zabytków. Jednak dopiero powołanie fundacji przyczyniło się do rozpoczęcia badań wykopaliskowych.
fot. Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
Warto wspomnieć, że po II wojnie światowej przez wiele lat grodzisko w Grzybowie było własnością Spółdzielni Produkcji Rolnej Wódki — Grzybowo i niestety było wykorzystywane rolniczo, na skutek czego warstwy kulturowe zostały zniszczone. Z inicjatywy wojewody poznańskiego Włodzimierza Łęckiego w 1997 roku doszło do zawarcia porozumienia i zakupu terenu grodziska przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
Placówka działa jako oddział muzeum pod nazwą Rezerwat Archeologiczny Gród w Grzybowie. W latach 2009–2010 na terenie grodu zbudowano pawilon muzealny.
Dzięki prowadzonym badaniom archeologicznym udało się określić, że gród był przebudowywany do początku XI wieku, a osadnictwo na jego terenie występowało jeszcze w XII stuleciu. Pozyskano wiele fragmentów ceramiki, przedmiotów codziennego użytku, narzędzi oraz broni.
Muzeum od lat organizuje Grzybowski Turniej Wojów. Na odwiedzających gród w tym czasie czekają warsztaty, koncerty oraz oczywiście potyczki wojowników.
Bibliografia:
Olgierd Brzeski, „Grodzisko wczesnohistoryczne w Grzybowie w pow. wrzesińskim”, „Z Otchłani Wieków”, z. 11–12, 1938
Wilhelm Schwartz, „Materialien zur praehistorischen Kartographie der Provinz Posen: Beilage zum des Koenigl. Fr. Wilh. Gymnasiums in Posen. II Nachtrag”, Decker W. i Spółka, Poznań 1880
red. Franciszek Bujak, „Pisma pośmiertne Karola Potkańskiego”, t. 1, Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1922
red. Józef Kostrzewski, „Fontes Archaeologici Posnanienses: annales Musei Archaeologici Posnaniensis”, Wydaw. Muzeum Archeologicznego, vol. 5, Poznań 1955
red. Bogdan Kostrzewski, „Fontes Archaeologici Posnanienses : annales Musei Archaeologici Posnaniensis”, Wydaw. Muzeum Archeologicznego, vol. 17, Poznań 1966
red. Włodzimierz Blaszczak, „Fontes Archaeologici Posnanienses : annales Musei Archaeologici Posnaniensis”, Wydawnictwo Muzeum Archeologicznego, vol. 23, Poznań 1972, vol. 28, Poznań 1977
Andrzej Kaszubkiewicz, „Rezerwat archeologiczny w Grzybowie”, „Studia Lednickie”, t. V, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Lednogóra 1998
Dorota Dominiczak-Głowacka, „Olgierd Brzeski – od pasji archeologią po zwieńczenie marzeń”, „Studia Lednickie”, t. X, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Lednogóra 2010
