Harmonijka uwalnia się od stereotypów
Opublikowano:
2 czerwca 2022
Od:
Do:
Początek:
Koniec:
Rozmowa z grającym na harmonijce Kacprem Smolińskim i perkusistą Bartkiem Milerem, którzy 22 maja br. jako soliści zagrali z orkiestrą Amadeus m.in. „Koncert na harmonijkę chromatyczną, perkusję i orkiestrę smyczkową” Smolińskiego.
Piotr Tkacz: Chciałbym zacząć od pytania, które samo się nasuwa: co ma harmonijka do orkiestry? Jak się pisze utwór, w którym jest ona instrumentem solowym i jak taki nieoczywisty instrument sytuuje się w kontekście orkiestry, choćby smyczkowej?
Kacper Smoliński: Oczywiście takie rzeczy powstawały już wcześniej. Choć harmonijka jest młodym instrumentem, tak jak marimba powstała na początku XX wieku, i tej literatury nie ma tak dużo na ten instrument. Angielski kompozytor Ralph Vaughan Williams napisał „Romance” na harmonijkę, Brazylijczyk Heitor Villa-Lobos stworzył nawet koncert. Ale rzeczywiście nie ma zbyt wielu takich poważanych kompozytorów, którzy napisali coś na harmonijkę. Stwierdziłem, że skoro gram na tym instrumencie, to spróbuję.
PT: A jak uciec poza taki schemat myślowy, w którym harmonijka będzie tylko jakąś ciekawostką, żeby faktycznie pokazać, że to jest pełnoprawny instrument?
KS: Dla mnie to, że to jest harmonijka i marimba, jest totalnie drugorzędne względem kompozycji, czy w ogóle muzyki. Chodziło mi o to, żeby po prostu się tego dobrze słuchało.
![fot. W. Kabata](https://kulturaupodstaw.pl/wp-content/uploads/2022/06/IMG_1479-400x600.jpg)
fot. W. Kabata
To jest dla mnie najważniejsze, żeby muzyka była intrygująca, żeby była narracja – momenty, które angażują, części, które są dialogiem, korespondują ze sobą, żeby ten utwór był jak żywy organizm, w którym są części pełniące jakąś konkretną funkcję. W sumie więc nawet się nie zastanawiałem nad tym, jak umieścić harmonijkę albo marimbę. Oczywiście przesłuchałem jakieś rzeczy na marimbę i wiadomo, że są specyficzne techniki, czy na harmonijce, czy na marimbie, które są używane tylko w ich przypadku, więc można to sobie zanotować przed momentem komponowania i potem z nich skorzystać.
Ale nadal najważniejsza zostaje kwestia formy utworu, melodii, które wpadają w ucho, narracji czy intrygi.
PT: Ale zarazem te instrumenty mają swoją specyfikę. Trudno powiedzieć, że gdyby to był, dajmy na to, klarnet, to byłoby tak samo.
KS: I właśnie o to chodzi – mogłoby się wydawać, że te instrumenty są inne, ale mają bardzo dużo podobieństw. Harmonijka i marimba są idiofonami, czyli na każdy dźwięk, który wydobywa się z tych instrumentów, przypada osobne, oddzielne źródło. W przypadku marimby czy wibrafonu jest to sztabka. A w harmonijce to taki języczek, który w zasadzie, jak się spojrzy na ten instrument, to on wygląda podobnie. Można by było powiedzieć, że harmonijka jest w tym sensie instrumentem perkusyjnym. Bartek pewnie bardziej pewnie się orientuje, może to jest naciągnięte…
Bartek Miller: Ja nie uważam, że to jest naciągnięte – to trochę na takiej samej zasadzie jak fortepian jest instrumentem perkusyjnym. To stwierdzenie oczywiście wzbudziłoby kontrowersje u niektórych u pianistów, bo niestety perkusja jest bardzo często stereotypowo utożsamiana z hałasem.
PT: Z waleniem w bębny.
BM: Tak, to mnie okropnie irytuje i całe życie staram się pokazać, że jednak tak nie jest i że perkusja potrafi też bardzo pięknie, lirycznie zabrzmieć i chwycić za serce.
![fot. W. Kabata](https://kulturaupodstaw.pl/wp-content/uploads/2022/06/IMG_1456-400x600.jpg)
fot. W. Kabata
Ale zgadzam się z tym, co mówi Kacper. Uważam, że można tak skategoryzować te dwa instrumenty, a na pewno mają ze sobą coś wspólnego. I wydaje mi się, że to chyba główny powód, z tego co zrozumiałem, dla którego zdecydował się je połączyć.
KS: Głównym powodem było to, że po prostu dobrze się dogadujemy z Bartkiem, jest moim przyjacielem i było mi lżej z myślą, że mogłem w trakcie komponowania, a było to dla mnie olbrzymie wyzwanie, zadzwonić do Bartka i powiedzieć, że nie dam rady (śmiech).
PT: Myślałem, że może zadzwonić, żeby się skonsultować. Bo coraz częściej kompozytorzy nie mają z tym problemu, żeby po partnersku podejść do instrumentalistów, a nie jak do wykonawców zlecenia.
BM: Rzeczywiście, co chwilę były jakieś konsultacje. Wiedziałem od samego początku, i Kacper też wiedział, że ta partia marimby na pewno będzie musiała być przeze mnie jeszcze przeskanowana, zmodyfikowana czy poprawiona. Ale to są rzeczy normalne.
PT: Czy ta partia jest bardzo wymagająca?
BM: Jest wymagająca pod takim względem, że… Kacper, nie obraź się, ale jest ona mało marimbowa (śmiech), co nie jest niczym dziwnym, bo zwykle kompozytorzy nie mają takiej dogłębnej wiedzy o danym instrumencie.
![fot. W. Kabata](https://kulturaupodstaw.pl/wp-content/uploads/2022/06/IMG_1468-400x600.jpg)
fot. W. Kabata
W związku z czym musiałem tam wprowadzać bardzo dużo zmian logistyczno-technicznych, szczególnie w artykulacji. Przede wszystkim największym problemem dla mnie była aplikatura; tak jak pianiści mają palcowanie, tak u nas jest pałkowanie – każda pałka ma swoją cyferkę.
Pamiętam, że siedziałem dobre 10 godzin nad samym rozpisaniem, w jaki sposób układy muszą być użyte, żeby to było do zagrania płynnie i ładnie.
PT: Jeśli chodzi o skojarzenia z innymi instrumentami, to harmonijka zbliża się brzmieniem do akordeonu, innego instrumentu względnie młodego, który nie ma może tak ustalonej renomy.
BM: Akordeon jest przede wszystkim, zresztą w bardzo podobny sposób jak z perkusją czy harmonijką, obciążony stereotypami: kojarzy się z chałturami czy Cyganami.
PT: Ulicznymi muzykami.
BM: Pokutuje też wizerunek instrumentu, na którym bardzo łatwo się gra – klawiatura w lewej ręce umożliwia wydobycie akordu za naciśnięciem jednego guzika.
![fot. W. Kabata](https://kulturaupodstaw.pl/wp-content/uploads/2022/06/IMG_1461-400x600.jpg)
fot. W. Kabata
A dzisiaj, w świecie muzyki poważnej, są akordeony guzikowe, które powodują, że możliwości techniczne są niesamowite. Jest tak, jakby się dysponowało dwiema klawiaturami, i szkoda, że to jest tak bardzo bagatelizowane.
KS: Klawiatura w akordeonie ma większe możliwości niż zwykła fortepianowa, dzięki układowi heksagonalnemu, więc bardzo łatwo jest złapać np. dwie oktawy.
BM: Harmonijka jest w podobnej sytuacji. Bo jakie są powszechne skojarzenia? Że jakiś dziadek w Stanach bluesa gra… A do tego zazwyczaj harmonijka jest kojarzona w wersji diatonicznej, o chromatycznej, na której gra Kacper, mało kto tak naprawdę wie. Akurat wczoraj rozmawiałem z kumplem, skrzypkiem, i mówię, że Kacper połowę swojej skali musi grać na wdechu, a nie na wydechu, i ten skrzypek był zdziwiony. Podałem mu przykład, że jest w utworze pewne wejście – a przy wejściu naturalnym odruchem jest zrobienie wydechu – które zaczyna się od dźwięku granym na wdechu. To jest wszystko niesamowicie złożone i szkoda, że ten instrument jest tak niedoceniany, ale to przyjdzie z czasem.
PT: Jakie możliwości daje grającemu harmonijka chromatyczna, których nie daje ta zwykła jej odmiana?
KS: Jeśli harmonijka diatoniczna jest dobrze ustawiona, to można grać chromatycznie.
![fot. W. Kabata](https://kulturaupodstaw.pl/wp-content/uploads/2022/06/IMG_1446-1-400x600.jpg)
fot. W. Kabata
Jednak każdy dźwięk poza tą diatoniczną skalą jest wykonywany inną techniką, więc brzmienie nie jest spójne. Brzmienie harmonijki chromatycznej jest spójne, bo każdy dźwięk jest w taki sam sposób wydobywany. To jest ta podstawowa różnica, bo na diatonicznej też można zagrać wszystkie dźwięki, tylko że to już samo z siebie w zasadzie brzmi jak blues.
A w przypadku chromatycznej niektóre dźwięki brzmią jak jakieś zgrzyty, to jest fajny efekt.
PT: Czyli to daje możliwości indywidualnego podejścia do każdego dźwięku, kształtowania go?
KS: Daje mi to możliwość wymyślania melodii, która mi się podoba. Piszę i nie zastanawiam się nad tym, żeby melodia pasowała na harmonijkę. Wiem, że będę w stanie to zagrać.
PT: A co do artykulacji – czy można mówić o różnych technikach wydobywania dźwięku?
KS: Harmonijka jest instrumentem dętym – jest bezpośredni kontakt z ustami, za pomocą których można kształtować dźwięk, wpływać na ilość harmonicznych. Jestem w stanie wpływać na barwę, a co do artykulacji, to mogę zrealizować podwójne staccato, grać vibrato, tremolo czy robić różne przedęcia.