fot. Wydawnictwo WBPiCAK

Serial o zbrodni w trzech aktach

Czy nie masz czasem wrażenia, że jesteś w ukrytej kamerze? Czy zbrodnie z telewizyjnych newsów nie są wręcz niewiarygodne przez skalę okrucieństwa? Czy nie na takie soczyste historie czekasz? Najnowsza książka poetycka Joanny Oparek to nic więcej, niż tylko odbicie żądz nas wszystkich.

Dlaczego tak lubimy zbrodnie?

„Małe powinności” to najnowsza książka Joanny Oparek, pisarki, kuratorki projektów kulturalnych. Na pierwszy plan w przypadku tegorocznej premiery wybija się jednak sznyt niezwykle sprawnej twórczyni i komentatorki dramatów. Główną przestrzenią tomu jest właśnie scena i kalejdoskop postaci poruszających się w niemal transowym rytmie w trzech częściach poematu.

Patronką całości staje się Elfriede Jelinek, a anatomię zła poznajemy na przykładzie pewnej austriackiej piwnicy. Drobnostka: sama czytelniczko, sam czytelniku, jesteś częścią tego tańca.

Jedną z bohaterek wiersza „Prezentacje” Joanny Oparek jest bynajmniej nie postać fikcyjna, ale rzeczywista ofiara porywacza i gwałciciela, Natascha Kampusch.

 

 

Joanna Oparek - Małe powinności, Wydawnictwo WBPiCAK w Poznaniu

Joanna Oparek – Małe powinności, Wydawnictwo WBPiCAK w Poznaniu

Uwaga poetki skupia się właśnie na granicy pomiędzy realnym a wymyślonym. Przetrzymywanej przez osiem lat Kampusch (uprowadzonej pod Wiedniem, gdy była dziesięciolatką), jak wielu innym ofiarom przemocy, nie wierzono w jej wersje zdarzeń, gdy tylko nie zgadzały się z wyobrażonym modelem pokrzywdzonej.

Ostrze ironii celuje wprost w serca głodne plotek i ciekawych historii. Zła przecież sami nie wyrządzamy, ani tym bardziej go nie doświadczamy. Lubimy sobie jednak popodglądać:

 

Prezentacja

Ladies and Gentlemen

przed wami prawdziwe gwiazdy

wciąż ciepłe legendy mrożących w żyłach krew

newsów telewizyjnych

zasłaniają twarze żebyście mogli zgadnąć która jest która

Na pierwszym miejscu

skandalizująca nienasycona najbardziej rozpieszczona

Natascha Kampusch

To właśnie Natascha nasza jedynaczka

osiem lat w piwnicy sporadyczne wyjścia do miasta i uwaga

wyjazd na narty w towarzystwie porywacza

[…]

 

Sam wiersz „Prezentacja” jest jak mroczna kronika prześladowań kobiet z całego globu: wiele wspomnianych spraw dzwoni w głowie czytelnika, a jeśli nazwiska brzmią obco, cały scenariusz zajść pozostaje niepokojąco wspólny: porwania, ciemne piwnice, zamknięte pokoje, łańcuchy, gwałty, a potem uwolnienie: pisanie książek, udzielanie wywiadów, nieufność społeczeństwa. Bo jak to tak, nagle stać się sławną?

 

[…]

jest też mało znana

lokalna kopia Fritzla ze wsi pod Poznaniem

żona w piwnicy udostępniana braciom i kolegom

zmuszana do jedzenia chleba z wodą i nasieniem oskarżonego

ze związanymi rękami w pozycji klęczącej

ale nie chcemy ingerować w życie rodzinne w Polsce

w każdym razie

co kraj to Fritzl

jednakże Austriacy podobnie jak Amerykanie

wydają się szczególnie uzdolnieni

do przymykania oczu

patrzenia przez palce

na życie swoich sąsiadów i na trupy w grządce

Mechanizm wyparcia działa niezawodnie

w odniesieniu do ludzi a także historii

[…]

 

Oparek bierze nas bowiem pod włos: przywołując wiele mrożących krew w żyłach spraw pokazuje, jak bardzo łakniemy coraz to silniejszych wrażeń i szokujących doniesień. Na zanotowaniu oburzenia się jednak zazwyczaj kończy, czemu upust daje groteskowy tekst „Ostrzeżenie”.

Z pierwszych stron gazet i wieczornych wydań dzienników trafiamy tym razem w okoliczności teatralne. Przed nami telewizyjne show z konferansjerem i sznurem ofiar. Makabryczny musical staje się przewrotnym tańcem na grobach: to przecież obraz niepokojąco niedaleki rzeczywistości.

 

To my

dziewczyny z piwnicy

od rzeźnika jeszcze świeże

prosto z pralni całkiem białe

jeszcze ciepłe

od piekarza

od drukarza

jeszcze mokre

To my

gwiazdy waszej telewizji te z kanału

bohaterki socjodramy

(fragm. wiersza Ostrzeżenie).

Kamera, akcja

Drugą odsłoną tryptyku „Małych powinności” jest historia, czy raczej: opowieść. Z musicalu czy reality show trafiamy wprost do serialu. Każdy tekst jest bowiem oznaczony numerem sezonu i kolejnego odcinka. Jaką poruszającą fabułę wymyślili scenarzyści, aby przyciągnąć przed ekrany setki tysięcy odbiorów? Sęk w tym, że wcale nie musieli tego robić.

 

Season 1 Episode 1 Wilczek

(Serial opowiada o dramatycznych losach córki Josefa Fritzla

przetrzymywanej w piwnicy przez dwadzieścia cztery lata

*kazirodczy związek przemoc wulgaryzmy

Age 18 plus

chociaż zaczyna się to dużo wcześniej)

(skip intro)

 

I tak, w nieco przygodowej, nieco baśniowej konwencji:

 

„zapraszamy do schronu

za ośmioma górami pod schodami

za żelaznymi drzwiami z ośmioma skoblami”

 

zanurzamy się w „serialu”, który obiegł cały świat.

 

Joanna Oparek - Czerwie, Wydawnictwo WBPiCAK w Poznaniu

Joanna Oparek – Czerwie, Wydawnictwo WBPiCAK w Poznaniu

Oparek w wyjątkowo celny sposób punktuje paradoksy sprawy Fritzla, czy raczej tego, w jaki sposób bierność staje się współudziałem. Znów: nie lubimy się wtrącać w życie sąsiadów.

Nie chcemy, żeby pomyśleli, że jesteśmy wścibscy:

 

„Gdzie piwnica tam jest

i taras

ale nikt nie uważał, że to źle”.

 

Co z tego, że plan budowy pomieszczeń zatwierdzono w 1983 roku. 

 

Season 1 Episode 6 Sen

Dziewczynki boją się pająków

Elizabeth ma złe sny

Ośmionogi potwór wisi nad nią

na grubym sznurze

opuszcza się coraz niżej

wgryza się w nią łączy się z nią tak naturalnie

jak głowa z tułowiem

Elizabeth w złym śnie też staje się pająkiem

to sidlisz piwniczny gatunek

występujący w Europie

dlaczego by nie w Austrii

Austria jest w Europie

całkowicie bezpieczna

 

Samica sidlisza piwnicznego

opiekuje się potomstwem przez kilka tygodni

potem

pozwala mu się pożreć

 

Kolejne dzieci zjawiają się na progu domu

a pod podłogą

pod schodami

za górami za lasami rzekami betonu

w wilczym dole

pod elektrycznymi gałęziami

Elizabeth w połogu

 

wilk mucha pająk mucha wilk

 

Część trzecia

W finałowej części, „Dochodzeniu”, skupiamy się na pytaniu, które pojawia się zawsze przy sprawach poruszających opinię publiczną: jak to się mogło stać? Z właściwą sobie dozą ironii, głos przypominający lektora odpowiada:

 

Zagadka

[…]

Czy wiecie że

sąsiedzi o zmierzchu faktycznie tracą ostrość widzenia

nie jest to wymówka to brak witamin

i gdyby po ich podwórku biegał w kółko

przerażony zagubiony jelonek

myśleliby pewnie że to kret

a gdyby za płotem sikała

ze strachu na czworakach naga dziewczynka

trzymana na sznurku przez tego grubego

co zdaje się pracuje jako kierowca autobusu

myśleliby że to jego nowa suczka

bo ta poprzednia suczka zdaje się wpadła pod autobus

myśleliby że to nowa

młoda i trzeba wyprowadzać ją nocą

[…]

 

„Małe powinności” są nie tylko, o zgrozo, świetnie poprowadzoną opowieścią rozpisaną na wiersze, ale przede wszystkim mają w sobie upiorny potencjał satyryczny. W jaki sposób wydarza się zbrodnia? Przez lawinę drobnych zaniedbań, machnięć ręką, mruknięć pod nosem, odwróceń wzroku. Poczucia, że nas to przecież nie dotyczy.

 

Paradoksalnie jednak z niekłamanym zainteresowaniem śledzimy coraz to kolejne doniesienia o makabrycznych zdarzeniach, w kółko zadając sobie to samo pytanie: jak to w ogóle było możliwe?

Oparek udaje się dotrzeć do koła zamachowego nowoczesności, w której przyszło nam żyć: bierność rodzi zbrodnię, zbrodnia rodzi żądzę, żądza spełnia się w biernym patrzeniu.

Czy ciąg dalszy nastąpi? Na razie czekamy na kolejny sezon reality show.

 

Epilog

Natascha przejęła dom swojego oprawcy

Elizabeth znalazła miłość pod innym nazwiskiem

szmatławce głoszą że to jej ochroniarz

 

Bez echa przechodzi fakt

że w domu Fritzla mieszkają dziś uchodźcy

niższa cena

 

Po latach odnaleziono tam jeszcze jedno pomieszczenie

o nieznanym przeznaczeniu

 

Wkrótce kolejny sezon

 

Zostańcie z nami

jeśli Boga nie ma

gdzieś jest dog

 

Podziel się kulturą!
Ciekawe
Ciekawe
2
Świetne
Świetne
1
Smutne
Smutne
0
Komiczne
Komiczne
0
Oburzające
Oburzające
0
Dziwne
Dziwne
0