fot. ze zbiorów P. Przewoźnego

Z Kwilcza do Dobrojewa

„Od kapliczki z włoską madonną ukazało mi się Dobrojewo, w całej swojej wspaniałości. Do samego pałacu prowadzi długa i wąska aleja obramowana strzyżonym szpalerem, za którym rosną rzędy smętnych i trochę wysychających świerków."

„Bramę zdobią trofea, na dziedzińcu nie ma klombów, tylko samego ganku ciągnie się gracowany piasek, a boczne trawniki po rogach ujęte są w kamienne obwódki, od bramy wzdłuż płotu rosną krzaczaste i kuliste kasztany. Oficyny po obu stronach pałacu są asymetryczne, ale obie mają dużo stylu. Tym razem Dobrojewo wydało mi się najpiękniejszą rezydencją w Księstwie” – tak zapamiętała jedną z wielu wizyt w majątku Kwileckich pamiętnikarka – Janina z Puttkamerów Żółtowska.

Ostroroszczyzna

W 1735 roku Jerzy Sapieha, ówczesny właściciel Ostroroga (miasto w pow. szamotulskim) i okolicznych wsi zobowiązał się zbyć swoje dobra Łukaszowi Kwileckiemu z Kwilcza. Dwa lata później Marianna Sapieżanka, wykonując zobowiązanie ojca sprzedała miasto z wsiami Bininem, Dobrojewem, Nosalewem, Chojnem, Orliczkiem, Wielonkiem, Zapustem i Kluczewem za sumę 290.000 złp. Po zakupie Kwilecki miał powiedzieć:

 

„Lubo wszyscy powiadają, żem tanio kupił te dobra, ale ja wiele włożywszy na reperacyją tej majętności i szacował jej wartość na trzykroć sto tysięcy”.

 

Nowy właściciel Ostroroszczyzny umarł osiem lat po jej zakupie, 28 września 1745 roku w Dobrojewie. Działy po zmarłym ojcu przeprowadzono w 1759 roku. Syn Jan otrzymał rodowy Kwilcz z przyległościami, Franciszek klucz wróblewski, a najmłodszy Adam (ur. w 1742 roku) majętność ostroroską.

Amantissimus

Adam Kwilecki, od 1782 r. kasztelan przemęcki, był postacią podobno bardzo… oryginalną, a niektórzy uznawali go nawet za dziwaka. Spowinowacona z nim Wirydianna z Radolińskich (żona jego bratanka Antoniego) określała go mianem fantasty, który w młodych latach

Dobrojewo, pałac Kwileckich około roku 1911, L. Durczykiewicz, Dwory Polskie w Wielkim Księstwie Poznańskim, fot. Polona

Dobrojewo, pałac Kwileckich około roku 1911, L. Durczykiewicz, Dwory Polskie w Wielkim Księstwie Poznańskim, fot. Polona

 

„wyróżniał się dziwacznymi odezwami, oryginalnymi dystrakcjami, wrodzoną inteligencją i brakiem kultury”.

 

Z wiekiem miał zamykać się w domu i potęgować swoje dziwactwa. Z kolei Franciszek Gajewski z Błociszewa opisał go jako człowieka bardzo zamożnego, ale strasznie skąpego. Na dowód tego przytoczył historię, że raz Kwilecki kazał zbić trumnę dla żony (Weroniki z Łąckich) jeszcze za jej życia, a gdy ta oburzona wypominała mu to postępowanie, odpowiedział

 

„[…] Waćpani, zdrowa będziesz żyła, dopóki wola Boska, trumna ją nie zabije, ten stolarz potrzebował roboty, tanio się zgodził, a ja miałem suche deski w zapasie”.

 

Kwilecki był podobno ostatnim szlachcicem noszącym polski strój. Przezywano go Amantissimus. W 1813 roku panowała ogromna susza, na domiar złego żołnierze zabierali każde zboże, jakie im w ręce wpadło, co tylko pogorszyło sytuację.

Dobrojewo, spichlerz, S. Nowakowski, Geografia Gospodarcza Polski Zachodniej T.1, fot. Polona

Dobrojewo, spichlerz, S. Nowakowski, Geografia Gospodarcza Polski Zachodniej T.1, fot. Polona

 

Spichlerze w Dobrojewie pełne były zbiorów z lat ubiegłych, które Kwilecki wyprzedawał powoli, nierzadko po wysokich cenach. Dotarł tam jeden z oddziałów wojska. Oczyścił spichlerze i zostawił kwitek, który po wielu latach Kwilecki wymienił na obligacje od rządu pruskiego.

Gajewski wypomniał jeszcze kasztelanowi, że jedyne dziecko (Anielę) wydał za mąż za bratanka (Klemensa, syna Jana z Kwilcza).

Sobie i potomkom

Chociaż Kwileckiego uważano za skąpca, to jednak trzeba wskazać też jego zasługi. Gdy gotycki kościół w Ostrorogu wymagał odbudowy, po tym jak zapadło się sklepienie, kasztelan kazał niemal do połowy rozebrać mury, odbudowując kościół w tylu barokowym. Także wnętrze hojnie wyposażył. Wspólnie z braćmi Janem i Franciszkiem ufundował w Kwilczu kościół.

Kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła w Kwilczu fundacji Adama, Jana i Antoniego Kwileckich, fot. M. Dachtera

Kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła w Kwilczu fundacji Adama, Jana i Antoniego Kwileckich, fot. M. Dachtera

 

Dobrze radził sobie również na gospodarstwie. Dokupił położone w pobliżu Dobrojewa wsie Oporowo i Bobulczyn, a także Siedlnicę koło Wschowy. Wspomógł finansowo zięcia, użyczając pieniędzy na zakup ogromnego majątku Gosławice – Maliniec w Konińskiem.

Na siedzibę Kwilecki obrał sobie Dobrojewo. Tam rozpoczął budowę zespołu pałacowego. Na tablicy fundacyjnej zapisano:

 

„Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, Adam z Kwilcza na Ostrorogu Kwilecki kasztelan P.: Ord. Św. Anny, Św. Stanisława, kawaler, sobie y Potomkom dom ten wystawił 1784”.

 

Profesor Ostrowska-Kębłowska pisała, że pałac został zbudowany w latach 1784–1786 zapewne przez miejscowych budowniczych. Ówcześnie z dworem wzniesiono także dwie oficyny. Założono również park i ogród.

 

Dobrojewo, zespół pałacowy około roku 1910, fot. ze zbiorów P. Przewoźnego

Dobrojewo, zespół pałacowy około roku 1910, fot. ze zbiorów P. Przewoźnego

Całości dopełniał obszerny dziedziniec, na który wjazd wiódł przez bramę z rzeźbami z piaskowca. Kolejne dwa lata trwało wyposażenia wnętrza. Ozdobiono je malowidłami, a także zamówionymi specjalnie w Berlinie arabskimi tkaninami i tapetami.

Około 1787 roku, jeszcze w trakcie wyposażania wnętrz, dobudowano do pałacu od strony elewacji ogrodowej ozdobny portyk kolumnowy, który nadał budowli „monumentalny charakter” .

Powstaniec listopadowy

Adam Kwilecki zmarł 25 lutego 1824 roku w Dobrojewie. Został pochowany w kościele w Kwilczu. Z małżeństwa z Weroniką z Łąckich miał jedno dziecko, wspomnianą już wcześniej córkę Anielę, zamężną ze swoim bratem stryjecznym – Klemensem.

 

Dobrojewo, oficyna północna około roku 1910, fot. ze zbiorów P. Przewoźnego

Dobrojewo, oficyna północna około roku 1910, fot. ze zbiorów P. Przewoźnego

Ten wzbogacił majątek o odziedziczone po siostrze Objezierze, w którym zmarł zaledwie dwa lata po swoim teściu. Aniela i Klemens mieli sześcioro dzieci, jednak tylko czworo z nich osiągnęło wiek dorosły.  Najstarszy (Hektor) odziedziczył dobra w Konińskiem, a także Oporowo z Bobulczynem. Drugiemu w kolejności (Leonardowi) przypadło Dobrojewo z wsiami (miasto Ostroróg uniezależniło się od dworu przy regulowaniu stosunków mieszczańskich i nie należało już do Kwileckich), Arsen otrzymał Kwilcz z przyległościami, a córka Helena zamężna z Wincentym Turno – Objezierze i Chojno. Dziedzic Dobrojewa, Leonard, urodził się 6 listopada 1804 roku w Kwilczu.

Jako młodzieniec uczył się w korpusie kadetów w Kaliszu i szkole podchorążych w Warszawie. Brał udział w powstaniu listopadowym. Odznaczony krzyżem wojskowym. Po upadku powstania wrócił do Dobrojewa. Dokładnie w swoje 28 urodziny wziął ślub z Teklą Sieroszewską. Ta wniosła jako wiano majątek Morownica (w gminie Śmigiel). Dwukrotnie dotknięty paraliżem (1839, 1842) Leonard zmarł 6 stycznia 1844 roku, pozostawiając troje małych dzieci: Wandę (ur. 1834), Stefana (ur. 1939) i Klemensa (ur. 1840).

Dobrojewo (ok, pałac Kwileckich około 1910 r., fot. Polona

Dobrojewo (ok, pałac Kwileckich około 1910 r., fot. Polona

Broń dla powstańców

Opiekę nad osieroconą rodziną i gospodarstwem objął Walerian Kwilecki z Kobylnik pod Kościanem. Kilka lat później (1852) w wieku zaledwie dwunastu lat zmarł Klemens. Starszy syn Stefan kształcił się w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu oraz Wyższej Szkole Rolniczej, po ukończeniu której objął majętność dobrojewską. Wanda zamężna z Władysławem Niegolewskim otrzymała Morownicę. Stefan, jak pisał Andrzej Kwilecki, zaliczany był

 

„do czołowych obywateli Poznańskiego ze względu na udzielanie się w życiu narodowym i społeczno-gospodarczym”.

 

Zaangażował się w zakup i przerzut broni z Belgii dla powstańców styczniowych. Czynnie działał w organizacjach gospodarczych, m.in. w Centralnym Towarzystwie Gospodarczym, Towarzystwie Rolniczym czy kółku włościańskim w Ostrorogu.

 

Dobrojewo, zespół pałacowy około roku 1929, Teatr i Życie Wytworne, nr 4 z 1929, Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa

Dobrojewo, zespół pałacowy około roku 1929, Teatr i Życie Wytworne, nr 4 z 1929, Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa

Zasiadał w Radzie Nadzorczej Banku Kwilecki, Potocki i Sp. Przez wiele lat posłował w Reichstagu. Zasłynął wykupieniem z rąk pruskich majątku Jankowice (gmina Tarnowo Podgórne).

Po zmarłym stryju Arsenie odziedziczył Gaj Wielki (gmina Kaźmierz).

Wnuczka generała

W 1866 roku Stefan Kwilecki ożenił się z wnuczką generała Jana Henryka Dąbrowskiego – Barbarą Mańkowską. Małżonkowie mieli sześciu synów, jednak tylko czterech z nich osiągnęło wiek dorosły (Jan zmarł w wieku pięciu lat, a Mieczysław jako niemowlę). Kwilecka bardzo angażowała się w sprawy społeczne. Franciszek Morawski pisał:

 

„Miłość dla męża i dla dzieci, wychowanie synów, prowadzenie domu i tradycyjna opieka nad ludem wiejskim, oto pierwsze tło, na którem rozwinęła się jej praca. […] Na wsi była aniołem opiekuńczym ogniska domowego […]”.

 

W Dobrojewie założyła szkołę elewek. Działa w różnych organizacjach społecznych, m.in. Towarzystwie Pomocy Naukowej czy Stowarzyszeniu Czytelni Ludowych. Stefan zmarł 25 stycznia 1900 roku w Dobrojewie.

Dobrojewo, Barbara Kwilecka około roku 1909, fot. Polona

Dobrojewo, Barbara Kwilecka około roku 1909, fot. Polona

 

Po jego śmierci dobra dziedziczy żona i czterech żyjących synów: Stanisław (ur. 1881) otrzymał Gaj Wielki, Adam Leonard (ur. 1870) – kapitał, Stefan Teodor (ur. 1871) – Janowice, Franciszek Maria (ur. 1875) – Dobrojewo. Barbara zamieszkała początkowo w Dobrojewie, a po śmierci synów Stanisława (1906) i Adama (zm. 1907) wyprowadziła się do Poznania.

Tam też zmarła 31 października 1910 roku.

Dłuto, konie i Kossak

W Dobrojewie gospodarował wspomniany wcześniej Franciszek. Od najmłodszych lat rodzice kształcili go na przyszłego ziemianina, toteż ukończył szkołę rolniczą w Berlinie. Pasjonował się sztuką, w szczególności rzeźbiarstwem. Studiował w szkołach artystycznych w Krakowie i Paryżu.

 

Franciszek Kwilecki, 50 lat pracy Banku Kwilecki Potocki i Ska w Poznaniu (1870-1920) przegląd jubileuszowy, fot. Polona

Franciszek Kwilecki, 50 lat pracy Banku Kwilecki Potocki i Ska w Poznaniu (1870-1920) przegląd jubileuszowy, fot. Polona

W okresie do wybuchu I wojny sporo rzeźbił. W tym okresie powstały m.in. popiersia Maksymiliana Jackowskiego, abpa Floriana Stablewskiego, Kazimierza Chłapowskiego czy Marcelego Krajewskiego. Co najmniej trzykrotnie (1912–1914) Kwilecki prezentował swoje prace na Salonach Paryskich. Wystawiał ponadto w Krakowie i Poznaniu. Stworzył epitafium Władysława Ostrowskiego w kościele Świętej Barbary w Krakowie, jemu także przypisuje się autorstwo rzeźby Świętego Józefa z Jezusem w poznańskiej katedrze oraz drogi krzyżowej w Ostrorogu.

Franciszek od 1900 roku był żonaty z Jadwigą z Lubomirskich. Mieli pięcioro dzieci – syna Jana (ur. 1902) i cztery córki: Marię (ur. 1903), Katarzynę (ur. 1904), Annę (ur. 1906) i Helenę (ur. 1907). Kwilecki pasjonował się także hodowlą koni, rozwijał dobrojewską stadninę w kierunku anglo-arabskim. Był też prawdopodobnie pierwszym hodowcą koni do gry w polo w Polsce. W 1926 roku na zaproszenie Kwileckiego w Dobrojewie gościł Wojciech Kossak. Efektem jego pracy był obraz „Stado Franciszka Kwileckiego pędzone do wody”, o którym malarz sam pisał:

 

„mogą iść nawet do Royal Academy, naprawdę. Dopiero się zakotłuje w Księstwie, jak je wystawię”.

Problemy gospodarcze

Franciszek udzielał się także politycznie, wydał kilka broszur (m.in. „Kto Polskę żywi”, „Polacy i Niemcy przeciwko Rosji”, „Niepodległość Polski – równość w Europie”, „Czcze hasło”). Udzielał się również w organizacjach społecznych i gospodarczych. Przez wiele lat zasiadał w organach Banku Ludowego w Ostrorogu, którego był współzałożycielem oraz Banku Kwilecki Potocki i spółka. Należał do Kawalerów Maltańskich, działał w towarzystwach artystycznych.

 

Poznań PeWuKa, wzorowa stajnia urządzona przez F. Kwileckiego z Dobrojewa, fot. Gazeta Rolnicza nr 31-32 z 1929 Biblioteka Cyfrowa UMCS

Poznań PeWuKa, wzorowa stajnia urządzona przez F. Kwileckiego z Dobrojewa, fot. Gazeta Rolnicza nr 31-32 z 1929 Biblioteka Cyfrowa UMCS

W 1909 roku sfinansował remont kapitalny kościoła w Ostrorogu. Kilka lat później sfinansował budowę domu katolickiego w pobliżu świątyni. Wspólnie z żoną bardzo zaangażował się w organizację Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu (1929). Kwilecki wybudował m.in. stajnię pokazową, a konie z jego stadniny zostały odznaczone kilkoma nagrodami.

Kilka miesięcy później Jadwiga zachorowała i zmarła (11.01.1930). To był bardzo trudny czas dla majątku Dobrojewo. Ogromne zaangażowanie finansowe w PeWuKę oraz ogólnoświatowy kryzys doprowadziły gospodarstwo niemal do bankructwa.

Ostatni na Dobrojewie

Z czasem Franciszek wyprowadził się do Warszawy, tam ponownie się ożenił (9 października 1934, z Katarzyną Tomaszewską (1903–1981)). Gospodarowanie w Dobrojewie powierzył Janowi. Syn był absolwentem szkoły podchorążych. 19 czerwca 1934 roku ożenił się z Marią z Lipkowskich. Jak pisał Andrzej Kwilecki, Jan był dobrym rolnikiem, wzorowo prowadził gospodarstwo. To zapewne w dużej mierze dzięki jego staraniom finanse w Dobrojewie udało się wyprowadzić na prostą. Od 1936 roku Jan dzierżawił Kobylniki k. Kościana, należące do Dobiesława Kwileckiego. Rok później, 20 września 1937 roku w Warszawie, zmarł Franciszek.

Grobowiec Rodziny Kwileckich na cmentarzu w Ostrorogu, fot. M. Dachtera

Grobowiec Rodziny Kwileckich na cmentarzu w Ostrorogu, fot. M. Dachtera

 

Zgodnie z ostatnią wolą został pochowany „wśród swoich” na cmentarzu w Ostrorogu. Był pierwszym z Dobrojewa, który spoczął poza rodzimym Kwilczem. Po wybuchu II wojny Jan został zmobilizowany. Dostał się do niewoli niemieckiej. Wojnę spędził w obozach. Gospodarstwo w Dobrojewie zostało zajęte przez niemieckiego okupanta.

W kwietniu 1940 roku pałac „stanął w płomieniach”, a w latach 1941–1942 został rozebrany. Podobno podpalenia dokonał niemiecki zarządca majątku, dla zatarcia śladów malwersacji finansowych. Po zakończeniu wojny majątek znacjonalizowano i utworzono w nim PGR. Na cmentarzu w Ostrorogu, w rodzinnym grobowcu Kwileckich, oprócz Franciszka zostali pochowani również jego pierwsza żona, Jadwiga, ich syn (zm. 16.04.1959) z żoną Marią (zm. 03.07.1978) oraz córka Helena Mańkowska (zm. 29.04.1997). Ostatnim z Kwileckich urodzonych w Dobrojewie by syn Jana – Zdzisław (1938–1991). Jan miał także córkę Jadwigę (1935–2018).

 

„Stanęliśmy na samym końcu ogrodu, a przed nami, w perspektywie na wzniesieniach ukazał się pałac. Otaczała nas dekoracja mogąca służyć jako tło obrazu Norblina”.

 

Literatura:

Leonard Durczykiewicz, „Dwory polskie w Wielkiem Księstwie Poznańskiem”, Poznań 1912

Wirydianna Fiszerowa, „Dzieje moje własne i osób postronnych. Wiązanka spraw poważnych, ciekawych”, tłumaczenie z francuskiego Edward Raczyński, Londyn 1975

Franciszek Gajewski, „Pamiętniki Franciszka z Błociszewa Gajewskiego do dr. przysposobione przez Stanisława Karwowskiego”, t. 1, Poznań 1913

Wojciech Kossak, „Listy do żony i przyjaciół”, tom 2: lata 1908–1942,  wybór, opracowanie, wstęp, przypisy, indeksy Kazimierz Olszański, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985

Andrzej Kwilecki, „Kwilcz i inne majątki Kwileckich na przestrzeni wieków”, Wydawnictwo WBP, Poznań 1996

Andrzej Kwilecki, „Ziemiaństwo wielkopolskie. Między wsią a miastem”, Poznań 2001

Andrzej Kwilecki, „Wielkopolskie rody ziemiańskie”, Poznań 2010

Andrzej Kwilecki, „Z Kwilcza rodem”, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań 2012

Franciszek Morawski, „Barbara hr. Kwilecka. Wspomnienie pośmiertne”, Poznań 1910, przedruk z „Dziennika Poznańskiego

Zofia Ostrowska-Kębłowska, „Architektura pałacowa drugiej połowy XVIII wieku w Wielkopolsce”, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1969

Janina z Puttkamerów Żółtowska, „Dziennik. Fragmenty wielkopolskie 1919–1933”, Wydawnictwo WBPiCAK, Poznań 2006

„Gazeta Wielkiego Xięstwa Poznańskiego” nr 14 z 1844 roku

„Kurier Poznański” nr 239 z 1930 roku

„Praca. Tygodnik polityczny i literacki, ilustrowany” nr 46 z 1910 roku

„Wieś Ilustrowana”, nr 1 z 1911 roku

„Teatr i Życie Wytworne”, nr 4 z 1929 roku

„Tygodnik Ilustrowany” nr 20 z 1912 roku, nr 26 z 1913 roku, nr 22 z 1914 roku